yayılmasına da hız kazandırmıştı. Artık, Maveraünnehir'in Buhara, Semerkant, Fergana ve Curcan gibi büyük Türk şehirleri, İslam kültür ve uygarlığının önemli merkezi haline gelmeye başladılar. O zamana kadar askerlik sanatındaki üstünlükleriyle tanınmış Türkler, artık yeni dinlerine, başka bir deyişle İslam uygarlığına da katkı sağlayabilecek duruma gelmişlerdi. Öyle ki, Arapların egemenliğinde sık sık ayaklanan, halifeleri bile değiştirme gücüne sahip Türkler artık kendi devletlerini kurma aşamasına gelmiş durumdaydılar. Bu şekilde, IX. yüzyıldan başlamak üzere, çok geniş bir coğrafi alanda kurulan MüslümanTürk devletleri arasında, Tuluniler (875905), Karahanlılar (8401212), Gazneliler (9691187), Selçuklular (10401308) ve Harezmşahlar (10771231) gibi devletler sayılabilir. Türklerin İslam dinini benimseme nedenleri konusunda, uzmanlarca çeşitli tartışmalar yapılmış ve farklı görüşler ileri sürülmüştür. Burada kısaca bu konuya da değinmek sanırım yararlı olacaktır. Türklerin İslam'ı benimseme nedenlerinden en fazla savunulanları şu şekilde sıralanabilir: 1. Eski Türk inançları ile İslamiyet arasındaki benzerlikler, 2. Araplar ile Türkler arasında yoğun ekonomik ilişkilerin varlığı, 3. İslam uygarlığının her alanda çağın en üst uygarlığı olması, 4. Müslüman şeyh ve dervişlerin yoğun dinsel propagandaları, 5. Araplarla uzun süren savaşlar sonucu uygulanan baskılar ve yok etme politikaları Türklerin, uzun bir zaman sürecine yapılan, İslam'ı benimseme olgusunu, yukarıda sayılan nedenlerden birine veya birkaçına bağlama eğilimi birçok eserde görmek mümkündür. Oysa o dönemi ele alan araştırmalar incelendiğinde açıkça görülecektir ki, Türklerin İslam'ı benimsemelerinde, tek bir neden rol oynamamış, yukarıda sıralanan ekonomik, siyasal ve toplumsal nedenlerin tümü birden farklı düzeylerde etkili olmuşlardır. Ana hatlarıyla sunmaya çalıştığım Türklerin İslam dinini benimsemeleri süreci çok